Ekonomik sistemlerin işleyişini anlamak için temel bir kavram olan para arzı, bir ülkedeki fiyat istikrarının, ekonomik büyümenin ve finansal dengenin sağlanmasında belirleyici bir rol oynar. Bu kavram, sadece fiziksel nakit parayı değil, aynı zamanda bankalardaki mevduatları ve diğer likit varlıkları da kapsar. Merkez bankaları ve diğer finansal otoriteler, ekonomik istikrarı korumak amacıyla para arzını kontrol etmeye çalışır; çünkü çok az veya çok fazla para arzı, ekonomik dengesizliklere yol açabilir.
PARA ARZI NE ANLAMA GELİR?
Para arzı, makroekonomide belirli bir zaman diliminde ekonomi genelinde dolaşımda bulunan toplam para miktarının değeridir. Bu tanım, dolaşımdaki kağıt ve madeni paraların yanı sıra, bankalardaki vadesiz ve vadeli mevduatlar gibi satın alma araçlarını da içerir. Ekonomide M harfiyle gösterilen para arzı, dar ve geniş anlamda olmak üzere farklı şekillerde ölçülür. Para arzı, ekonomik aktivitelerin ve finansal piyasaların temelini oluşturur; ekonomik büyüme, enflasyon, işsizlik ve diğer göstergeler üzerinde doğrudan etkilidir.
PARA ARZI NASIL ÖLÇÜLÜR VE ÇEŞİTLERİ NELERDİR?
Para arzının ölçümü, dolaşımdaki para birimlerini belirlemek için kullanılan önemli bir ekonomik göstergedir. Merkez bankaları, ekonominin durumunu değerlendirmek ve para politikalarını yönlendirmek için bu ölçümleri kullanır. Para arzı, kapsadığı unsurların genişliğine ve likidite seviyesine göre M1, M2 ve M3 gibi farklı türlere ayrılır.
- M1 (Dar Para Arzı): En dar tanım olup, dolaşımdaki nakit para (banknot ve madeni para) ile vadesiz mevduatlardan oluşur. Günlük işlemlerde doğrudan kullanılabilen en likit para tanımıdır.
- M2 (Orta Genişlikte Para Arzı): M1’de yer alan unsurların yanı sıra vadeli mevduatlar ile küçük ölçekli tasarruf hesaplarını da kapsar. Nakde dönüşme hızı M1’e göre daha düşüktür.
- M3 (Geniş Para Arzı): M2’nin tüm unsurlarının yanı sıra büyük ölçekli mevduatları, repo ve para piyasası fonları ile ihraç edilen menkul kıymetleri de içine alır. Ekonomideki toplam para miktarını en geniş şekilde ölçer.
PARA ARZININ EKONOMİYE ETKİLERİ NELERDİR?
Para arzındaki değişiklikler, ekonominin birçok alanında önemli etkiler yaratır. Hem artış hem de azalış durumunda, ekonomik aktivitelerde farklı sonuçlar ortaya çıkabilir.
- Enflasyon ve Deflasyon: Para arzının fazla artması, piyasada talebin yükselmesine ve dolayısıyla fiyatların artmasına yani enflasyona neden olabilir. Kontrolsüz bir artış, yerel para biriminin değer kaybetmesine yol açar. Tersine, yetersiz para arzı deflasyon riskini doğurabilir ve ekonomik yavaşlamaya sebep olabilir.
- Faiz Oranları ve Yatırım: Artan para arzı, faiz oranlarını düşürerek kredi maliyetlerini azaltır. Bu durum yatırımları ve tüketimi teşvik ederek ekonomiyi canlandırır. Azalan para arzı ise faiz oranlarını yükselterek kredi talebini düşürür.
- Ekonomik Büyüme ve İstihdam: Dengeli bir para arzı, sürdürülebilir ekonomik büyüme için gereklidir. Daha fazla para arzı, tüketimi ve yatırımları artırarak ekonomik büyümeyi teşvik eder ve işsizlik oranlarının düşmesine yardımcı olabilir. Ancak kontrolsüz büyüme kırılgan hale gelebilir.
PARA ARZINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER NELERDİR?
Para arzı, ekonomide birçok farklı faktörün bir araya gelmesiyle şekillenir.
- Merkez Bankası Politikaları: Merkez bankaları, faiz oranlarını ayarlayarak, zorunlu karşılık oranlarını değiştirerek ve açık piyasa işlemleri yoluyla piyasadaki likiditeyi artırıp azaltarak para arzını kontrol eder. Faiz oranları arttığında kredi almak maliyetli hale gelir ve para arzı azalır; faiz oranları düştüğünde ise para arzı artar.
- Bankaların Kredi Verme Kapasitesi: Ticari bankalar, kredi verme yoluyla piyasalardaki para arzını artırabilir. Ancak bankaların mevduat olarak topladıkları paranın hepsini kredi olarak verememesi ve zorunlu karşılık tutma gereklilikleri, arz edilen kredi miktarını sınırlayabilir.
- Maliye Politikaları: Hükümetin uyguladığı mali politikalar da para arzını dolaylı olarak etkiler. Örneğin, hükümet harcamalarındaki artış piyasaya daha fazla para girmesine neden olabilir.
- Dış Ticaret ve Yatırımlar: İhracat gelirlerindeki artış veya yabancı yatırımların gelmesiyle piyasadaki para miktarı artabilirken, yüksek ithalat veya sermaye çıkışı bu durumu tersine çevirebilir.
PARA ARZI VE PARA POLİTİKALARI İLİŞKİSİ NEDİR?
Para arzı ile para politikaları arasındaki ilişki, bir ülkenin ekonomik düzenini belirleyen en önemli bağlantılardan biridir. Merkez bankaları, ekonomideki fiyat istikrarını korumak, büyümeyi desteklemek ve istihdamı sürdürülebilir kılmak için para politikalarını kullanır. Bu politikaların hedefe ulaşabilmesi, piyasadaki para miktarının, yani para arzının doğru biçimde ayarlanmasına bağlıdır. Ekonomi durgunluk içindeyse genişletici para politikalarıyla para arzı artırılır; enflasyonist baskılar yükseldiğinde ise daraltıcı para politikalarıyla para arzı kısılarak talep baskısı kontrol altına alınır.
