Ekonomik faaliyetlerin kalbinde yer alan Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH), bir ülkenin belirli bir zaman diliminde (genellikle bir yıl) ürettiği tüm nihai mal ve hizmetlerin parasal değerini ölçer. Bu kavram, ülkenin üretim gücünü ve genel ekonomik performansını anlamak için kritik bir gösterge olarak kabul edilir. GSYH, bir ekonominin büyüme ve gelişim seviyesini yansıtarak refah düzeyi hakkında önemli ipuçları sunar.
GSYH NASIL HESAPLANIR?
GSYH’nin hesaplanmasında genellikle üç ana yöntem kullanılır: üretim, harcamalar ve gelir yöntemleri. Bu yöntemler farklı açılardan yaklaşsa da, teorik olarak aynı sonuca ulaşmayı hedefler: ülke içinde belirli bir dönemde üretilen ekonomik faaliyetlerin toplam değeri.
- Üretim Yöntemi: Bir ekonomide belirli bir dönem içinde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarıyla çarpılması ve bunların toplanmasıyla bulunur. Bu yöntemde, her malın üretiminde kullanılan ara malların değeri hesaplamaya dahil edilmez, sadece nihai ürünler dikkate alınır.
- Harcamalar Yöntemi: Tüketim harcamaları (C), yatırımlar (I), devlet harcamaları (G) ve net ihracatın (X-M) toplamından oluşur. Formülü genellikle şu şekildedir: GSYH = C + I + G + (X – M).
- Gelir Yöntemi: Ülke ekonomisinde elde edilen tüm gelirler (ücret, faiz, rant, kâr gibi üretim faktörlerinin gelirleri) toplanarak hesaplanır.
TÜİK gibi istatistik kuruluşları, GSYH’nin hesaplanmasındaki zorluklar nedeniyle karmaşık yöntemler kullanır ve verilerin eksik olduğu yerlerde tahminler yapar.
NOMİNAL GSYH NEDİR?
Nominal GSYH, bir ülkenin ekonomik büyüklüğünü belirli bir dönemdeki mevcut (cari) piyasa fiyatlarıyla ölçen göstergedir. Bu değer, enflasyon veya deflasyon etkilerinden arındırılmamıştır, dolayısıyla fiyat düzeyindeki değişiklikleri doğrudan içerir. Nominal GSYH, bir ekonominin toplam gelirini ve harcamalarını ifade etse de, fiyat artışlarının büyümeyi yanıltıcı bir şekilde yüksek göstermesine neden olabilir. Ülkelerin verilerinin uluslararası düzeyde kıyaslanabilir olması için genellikle ABD doları cinsinden değerlendirilir.
REEL GSYH NEDİR?
Reel GSYH ise, ülkenin ekonomik büyüklüğünü fiyat düzeyindeki değişiklikleri (enflasyon veya deflasyon) hesaba katarak ölçen göstergedir. Enflasyon etkilerinden arındırılarak hesaplandığı için, ekonominin gerçek büyüme oranını yansıtır. Reel GSYH, üretim değerinin gerçekten daha fazla üretim yapıldığı için mi yoksa sadece fiyatların artması nedeniyle mi değiştiğini belirlememize olanak tanır. GSYH büyümesini hesaplamak için reel GSYH kullanılır.
GSYH VE GSMH ARASINDAKİ FARK NEDİR?
Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH) ve Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) sıklıkla birbirine karıştırılan ancak önemli farkları olan iki kavramdır.
- GSYH: Ülke sınırları içinde, vatandaş olsun olmasın, yerleşik kişiler tarafından belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin toplam değerini kapsar. Coğrafi sınırlar temel alınır.
- GSMH: Bir ülke vatandaşlarının, üretimin fiziksel olarak nerede gerçekleştiğine bakılmaksızın (yurt içi veya yurt dışında), belirli bir dönemde ürettikleri toplam mal ve hizmetlerin değerini ifade eder. Yani, GSMH, GSYH’ye ülke vatandaşlarının yurt dışında elde ettiği faktör gelirlerinin eklenip, ülkede çalışan yabancıların kendi ülkelerine gönderdikleri faktör gelirlerinin düşülmesiyle elde edilir.
1990’lardan itibaren küreselleşmenin etkisiyle, makroekonomik analizlerde ilgi daha çok GSYH’ye kaymıştır, çünkü bir ülkenin sınırları içinde yaratılan toplam geliri daha net ifade eder.
KİŞİ BAŞINA DÜŞEN MİLLİ GELİR NEDİR?
Kişi başına düşen milli gelir, bir ülkenin toplam GSYH’sinin veya GSMH’sinin o ülkenin nüfusuna bölünmesiyle hesaplanır. Bu gösterge, ülkedeki kişi başına düşen ortalama ekonomik çıktıyı veya geliri ifade eder ve genellikle bir ekonomideki yaşam standardının bir göstergesi olarak kullanılır.
Ancak, kişi başına düşen milli gelir, gelir dağılımındaki eşitsizlikleri, çevresel sürdürülebilirliği veya yaşam kalitesini doğrudan yansıtmaz. Bu nedenle, tek başına bir ülkenin kapsamlı refah seviyesini tam olarak göstermeyebilir. Ülkelerarası karşılaştırmalarda ise, yaşam maliyeti ve enflasyon oranlarındaki farklılıkları gidermek için genellikle satın alma gücü paritesine (SAGP) göre kişi başına düşen GSYH tabanı kullanılır.
GSYH BİR REFAH ÖLÇÜTÜ MÜDÜR?
GSYH, sıkça bir refah ölçütü olarak algılansa da, aslında bir refah ölçütü değildir. Bir ülkenin toplam gelirinin artması, o ülkede yaşayanların refahını mutlaka artırmaz. GSYH hesaplanırken, refahı artırıp artırmadığına bakılmaksızın tüm üretim faaliyetleri ölçülür. Örneğin, çevresel kirliliğe yol açan veya gelir eşitsizliğini artıran üretim faaliyetleri de GSYH’yi yükseltebilir. Bu nedenle, GSYH’nin tek başına bir ülkenin toplumsal refahını ve yaşam kalitesini yansıtmadığı unutulmamalıdır. Ekonomik büyüme ile birlikte gelir dağılımı, çevresel faktörler ve yaşam kalitesi gibi diğer göstergelerin de dikkate alınması, daha bütünsel bir değerlendirme sağlar.
